işletmelerin muhasebe işlemlerini mevcut yasalara, ilkelere, kurallara, standartlara uygun tarafsız, doğru, zamanında ve güvenilir şekilde yürütülmelidir. İşletmeyle ilgili taraflar, karar alma sürecinde muhasebenin ürettiği bilgiye ihtiyaç duyarlar.

Mali tablolardaki bilgilerin doğru ve gerçeği gösterir olması gerekir, Mali analizlerde genellikle geçmiş yıllar verileri kullanılarak cari yıl ve geçmiş yıllar arasındaki ilişkiler ve trendler saptanmaya çalışılır. Bu durum, birbirini izleyen yıllarda, firmalarda aynı muhasebe politikaları ve yöntemlerini uygulanmasını zorunlu kılar. Farklı muhasebe yöntemleri faaliyet sonuçlarını farklı göstereceğinden, yıllar arasında yapılan mukayeseler sağlıklı olmaz. Buna dayandırılarak yapılan yorum ve planlamalarda aynı şekille işletme hedefine paralel olmayabilir. Analist mali analize başlamadan önce varsa muhasebe farklılıklarını ortadan kaldıracak düzenlemeleri yaparak analize başlamalıdır.

Mali tabloların sağlıklı bir Şekilde düzenlenmesi ve analize esas alınan verilerin, bilgilerin doğru olması gerekir.

Analizi yapacak kimsenin muhasebe kurallarını ve uygulamasını çok iyi bilmesi gerekir. Firma faaliyetlerini ilgilendiren ( TTK. VUK, SPK. Vb ) yasa ve düzenlemelerin bilinmesi gerekir. Analize tabi tutulan işletmenin ait olduğu endüstri kolunun ve işletmenin sahip olduğu özelliklinin bilinmesi gerekir.

İnceleme dönemindeki ekonomik Şartlar ve çevre Şartlarının çok iyi bilinmesi gerekir.

Firmanın üretim, fiyat, finansman, kar dağıtımı vb. politikalarının iyi bilinmesi gerekir.

Analistin iyi bir muhakeme yeteneğinin yaratma ve sezme özelliğinin bulunması gerekir.

Tüm karşılaştırma, oran veya eğilim yüzdeleri göz önüne alınarak sadece birkaç oran ile yorum yapılıp bilgi verilmemelidir.

Tek bir orana bakarak yorum yapmak analizi gerçekleştiren kişiyi yanıltabilir.

KARLILIK “RANTABİLİTE”

Kar işletmelerin belirli bir dönem sonunda elde ettiği kazanç toplamıdır. Doğal olarak işletmeler varlıklarını sürdürebilmek ve sahiplerine kazanç sağlamak için her dönem sonunda kar elde etmeyi amaçlarlar. Bunun için işletmeler maliyetlerini minimum düzeyde tutmak isterken, satış fiyatlarını da maksimum düzeye çıkarmak isterler ve bunu sağlayabilmenin yollarını araştırırlar.

Karlılığın yüksek olması istenen bir durumdur. Bunun için ya işletme etkin ve verimli çalışarak karı mutlak olarak yükseltmelidir ya da kar aynı kalmak şartıyla daha küçük sermaye kullanılması gerekir.

Satış hasılatından maliyet masraflarının çıkarılması ile elde edildiğine göre karın yüksek olması için ya satış hasılatının, diğer bir ifade ile satılan miktar ile satış fiyatının (ikisinin beraber veya teker teker) yüksek olması veya alınacak çeşitli tedbirlerle aynı miktar mamulün daha düşük maliyetlerle üretilmesi gerekir.

İyi işleyen finansal pazarlarda; firma yönetiminin etkinliğini belirlemede, yatırılan sermaye için, şirketin doyurucu bir kar sağlama yeteneği temel bir göstergedir. Karlılığın düşük olduğu alanlara, finansal yatırımcılar sermayelerini bağlamadıkları gibi, girişimciler de yatırım yapmaktan kaçınırlar. Öte yandan kredi kuruluşları da karlılığın düşük olduğu firmalara kredi vermeye istekli değildirler. İşte bu nedenle karlılık bir işletme için çok önemlidir.

İşletmenin faaliyetleri sonucunda ulaşılan başarıyı ölçmek, ölçülü ve yeterli bir karlılığın elde edilip edilmediğini değerlendirmek için karlılık oranlarından yararlanılır. Karlılık oranları, işletme ortakları yâda işletmeye ortak olmayı düşünen yatırımcılar tarafından özellikle takip edilirler. Karlılık oranları değerlendirilirken aynı sektör içindeki diğer işletmelerin karlılık oranları, işletme bütçelerinde hedeflenen karlılık oranları ve ekonominin genel durumu da değerlendirme yapılırken göz önünde bulundurulmalıdır. İşletmenin karlılığı değerlendirilirken, varsa enflasyon etkisini de dikkate almak gerekir.

KARLILIK ORANLARI

Karlılık oranları işletmenin faaliyetleri sonucunda ulaştığı başarı seviyesini gösteren oranlardır.

1.   Dönem Net Kârının Öz Kaynaklara Oranı

Dönem net kârının öz kaynaklara oranı, işletme sahipleri tarafından sağlanan kaynağın bir birimine düşen kâr payını göstermektedir. Mali rantabilite olarak da adlandırılan bu oranın yeterliliğinin saptanmasında alternatif yatırımların getirileri ile karşılaştırılması uygun olur. Öz sermayenin kârlılık oranı %15 ten fazla olan firmalar yatırım için tercih edilir.

Dönem Net Kârının Öz Kaynaklara Oranı=Dönem Net Karı/Öz Kaynaklar

2.   Dönem Kârının Öz Kaynaklara Oranı

Vergi oranlarındaki değişiklikler, dönem net kârı tutarını etkiler. Bu tür işletme dışı etkilerin giderilmesi ve dönemler arası karşılaştırmanın sağlıklı olması için bu oranın kullanılmalıdır.

Dönem Kârının Öz Kaynaklara Oranı=Dönem Karı/Öz Kaynaklar

Örnek:Toplam aktif varlıklarınızın 10.000. 000,00 TL olduğunu ve bu varlıkların  %100 öz sermaye ile finanse edildiğini varsayalım.

Bu aktif varlıklarınızdan 5.000.000,00 TL hasılat elde edildiğini ve faaliyet giderlerinde 3.500.000,00 lira olduğunu kabul edelim.

Bu durum karşısında işletme 1.500.000,00 kar elde etmiş oluyor.

Dönem Kârının Öz Kaynaklara Oranı=1.500.000,00/ 10.000. 000,00 = 0,15

Burada her 1,00 liralık varlık için 15 kuruş kar Elde etmiş oluyoruz.

3.   Brüt Satış Kârı Oranı

Bu oran işletmenin satış kârlılığını gösterir. Oranın yükselme eğiliminde olması satışların içindeki satışların maliyeti payının azaldığını göstermesi nedeniyle işletme açısından olumludur. Brüt satış kârı satışlardan satışların maliyeti arasındaki farktır. Brüt satış kârı bu tutarın net satışlara bölünmesiyle elde eldir. Satışların ne kadarı üretim maliyetini ne kadarlık kısmı brüt satış kârını oluşturduğunu gösterir. Faaliyet giderleri ve diğer gelir ve giderler dikkate alınmadan sadece satışların maliyeti dikkate alındığından satışların kârlılığının ölçülmesi açısından önemli bir orandır. Bu oran sektördeki diğer firmalarla karşılaştırılarak değerlendirme yapılmalıdır. Bu oranı değerlendirirken işletmenin geçmiş dönemlerini ve sektördeki diğer şirketlerle karşılaştırmak uygun olur.

Brüt Satış Kârı Oranı =Brüt Satış Karı/Net Satışlar

4.   Faaliyet Kârı Oranı

Faaliyet kârı oranı, iş hacmi kârlılığı hakkında bilgi verir. Bir işletmenin esas faaliyetlerinden ne ölçüde kârlı olduğunun saptanmasında kullanılır. İşletmenin faaliyet kârlılığını gösteren bir orandır. Faaliyet kârının net satışlara bölünmesiyle bulunur ve net satışlardan yüzde kaçının faaliyet kârına gittiğini gösteren bir orandır. Oran değerlendirilirken, işletmenin geçmiş yıl oranları ve sektördeki diğer firma oranlarıyla karşılaştırma yapılır.

Bir şirketin Net Finansman Giderleri (Finansman Gelirleri – Finansman Giderleri) o şirketin net faaliyet kârının %20’sinden fazla olmamalıdır. Özellikle yüksek borçlu şirketler yüksek net faaliyet kârlarına rağmen faiz giderleri dolayısıyla düşük miktarda net kâr elde ederler.

Faaliyet Kârı Oranı = Faaliyet Karı/Net Satışlar

5.   Olağan Kâr Oranı

Olağan kâr oranı, faaliyet kârı oranından sonra kârlılık üzerinde etkili olan diğer faaliyetlerle ilgili gelir ve gider ile finansman giderlerinin kârlılık üzerindeki etkisini gösterir.

Olağan Kâr Oranı =Olağan Kar/Net Satışlar

6.   Dönem Net Kârı Oranı

Dönem net kârı oranı, işletmenin tüm giderleri ve vergiden sonraki kârlılığını ölçer. Başka bir ifade ile bir birim satışlardan ne oranda kâr elde edildiğini gösteren orandır. Net kârın net satışlara bölünmesiyle elde edilen bu oran, işletme faaliyetlerinin kârlılığı hakkında bilgi verir. Bu oranda işletmenin faaliyet kârı ve faaliyet dışı gelir ve kârlar ile faaliyet dışı gider ve zararlar da dikkate alınmıştır. Net kârın, net satışlar içindeki yüzde payını gösterir. Bu oran, işletmenin vergi sonrası net kârı ile net satışlar arasındaki ilişkiyi açıklar. Net dönem kârının satışlara oranlamasıyla bulunan net kârlılık oranı satışların yüzde kaçının net kâra dönüştüğünü belirtir. Net satışların hangi oranda net kâra dönüştüğünü gösteren bu oranı değerlendirirken işletmenin geçmiş dönemlerindeki oranları ve aynı sektördeki diğer işletmelerin oranlarıyla karşılaştırma yapılır. Temettü dağıtımı net dönem kârı üzerinden yapıldığı için yatırımcılar için bu oran ayrıca önem taşımaktadır.

Dönem Net Kârı Oranı=Dönem Net Karı/Net Satışlar

7.   Aktif Kârlılık Oranı

Aktif kârlılık oranı, bir işletmenin yapmış olduğu yatırımın kârlılığını, bir başka ifade ile varlıkların ne ölçüde verimli kullanıldığını gösterir. Aktif kârlılık oranı %5 ten fazla olan firmalar yatırım için tercih edilir.

Aktif kârlılık rakamları, yatırımcılara, yatırım yapması gereken parayı şirketin net gelir haline dönüştürmesinin ne kadar etkili olduğuna dair bir fikir verir. Aktif kârlılık oranı ne kadar yüksek olursa, şirket daha az yatırımla daha fazla para kazanır.

Örnek: Bir işletmenin bir milyon lira net geliri ve toplam aktifleri 5 milyon lira ise, Aktif kârlılığı yüzde 20’dir; Bununla birlikte, başka bir şirket aynı miktarda kazanç elde ederse, ancak toplam varlıkları 10 milyon dolar ise, bu oran% 10’luk bir aktif kârlılığa sahiptir.

Aktif Kârlılık Oranı = Dönem Net Karı/Aktif Toplamı

8.   Satışların Maliyeti Oranı

Satışların maliyeti oranı, işletmenin her 1 TL satışı içindeki satışların maliyetinin payını gösterir. Bu oranın dönemler arası karşılaştırmada azalma eğiliminde olması işletme lehine yorumlanır.

Düşük oranlar, daha yüksek kâr elde edildiği anlamına gelir. Buna karşılık Yüksek oranlar, daha düşük kâr elde ettiğiniz anlamına gelir

Satışların Maliyeti Oranı = Satışların Maliyeti/Net Satışlar

.Finansman Giderleri Karşılama Oranı

Finansman giderleri karşılama oranı, işletmenin finansman giderlerini karşılama yeteneğinin olup olmadığının göstergesidir. Oranın hesaplanmasında dönem kârı tutarı ve dönem net kârı tutarı kullanılabilir. Kâr rakamlarının tercihi ülkedeki gelir ve kurumlar vergisi oranlarına göre değişmektedir. Söz konusu vergiler düşükse dönem kârı tutarını, yüksekse dönem net kârı tutarı kullanılabilir.

Finansman Giderleri Karşılama Oranı =Dönem Net Karı – Faiz Giderleri/Finansman Giderleri

Örnek: Toplam aktif varlıklarınızın 10.000. 000,00 TL olduğunu ve bu işletme varlığının 7.000.000,00 liralık kısmı öz sermaye ile ve geriye kalan 3.000.000,00 liranın%8 faizli borçla finanse edilmiş olduğunu var sayalım.

Bu aktif varlıklarınızdan 5.00.000,00 TL hasılat elde edildiğini ve faaliyet giderlerinde 3.500.000,00 lira olduğunu kabul edelim.

Bu durum karşısında işletme 1.500.000,00 kar elde etmiş oluyor.

Faiz gideri: 240.000,00 lira olduğu için işletmenin faiz sonrası karı 1.260.000,00 lira oluyor.

1.260.000,00/7.000.000,00 = 018

Burada her 1,00 liralık varlık için 18 kuruş kar Elde etmiş oluyoruz.

Örnek: Toplam aktif varlıklarınızın 10.000. 000,00 TL olduğunu ve bu işletme varlığının 7.000.000,00 liralık kısmı öz sermaye ile ve geriye kalan 3.000.000,00 liranın%8 faizli borçla finanse edilmiş olduğunu var sayalım. 5.000.000,00 Hasılat ve 5.000.000,00 Maliyet olduğunu kabul edelim.

Bu durum karşısında faiz ve vergi öncesi kar 0 liradır.

Faiz sonrası zarar ise 3.000.000,00%8= 240.000,00 liradır.

Varlıklardan %0 getiri sağlayıp, bunun üzerine %8 faiz ödemek sermayeden kayıptır.

Burada her 1,00 liralık varlık için 3,4 kuruş zarar etmiş oluyoruz.

Örnek: Toplam aktif varlıklarınızın 10.000. 000,00 TL olduğunu ve bu işletme varlığının 7.000.000,00 liralık kısmı öz sermaye ile ve geriye kalan 3.000.000,00 liranın%15 faizli borçla finanse edilmiş olduğunu var sayalım. 5.000.000,00 Hasılat ve 4.000.000,00 Maliyet olduğunu kabul edelim.

Bu durum karşısında; Faiz ve vergi öncesi kar 1.000.000,00 liradır.

Faiz Sonrası Karımız ise 3.000.000,00x%15= 450.000,00-1.000.000,00=550.000,00 lira kar etmiş oluyoruz.

550.000,00/7.000.000,00= 0,0785

Burada her 1,00 liralık varlık için 7,9 kuruş kar Elde etmiş oluyoruz

Faiz öncesi her 1,00 liralık varlık için 0,10 kuruş kar Elde etmiş oluyoruz

1.000.000,00/10.000.000,000=0,10

Burada Varlıklardan %10 getiri sağlayıp, bunun üzerine %15 faiz ödemek sermayeden kayıptır.

Bu durum karşısında karımızı artırmak için;

·       Faaliyet verimliliği ve karlılık artırılır.

·       Varlıklar etkin kullanılır.

·        Finansal kaldıraçtan yararlanma

9.   Borç Servis Oranı

Borçları karşılama oranı, işletme borçlarının anapara taksiti ve faiz toplamının, ilgili dönemde işletme faaliyetleri sonucunda yaratılan fon kaynakları ile ödenip ödenemeyeceğini gösterir. Oranın 2 olması normal kabul edilir.

Borç Servis Oranı= Dönem Net Karı + Nakit Çıkışı Gerektirmeyen Giderler + Faiz Giderleri/Borç Anapara Taksitleri + Faiz Giderleri

10.Sabit Ödemeleri Karşılama Oranı

İşletmeye önemli ölçüde yük getiren ve sabit nitelik taşıyan faiz, iş yeri kirası, finansal kiralama taksitleri ve benzeri ödemeler için sabit ödemeleri karşılama oranı hesaplanarak, işletmenin dönem içindeki yerine getirmek zorunda olduğu yükümlülüklerin kaç katı gelir elde ettiği belirlenir.

Sabit Ödemeleri Karşılama Oranı = Dönem Net Karı + Nakit Çıkışı Gerektirmeyen Giderler + Faiz Giderleri/Sabit Ödemeler

Bu oran, bir şirketin faiz, vergi ve kira giderleri öncesi kazançlarını sabit giderleriyle (faiz ve kira giderleri) karşılaştırır. Sabit finansman giderlerini karşılama kabiliyetini değerlendirmek için faydalıdır.

YMM/BD HASAN SANCAK