Özet

Bu çalışma, Türkiye’de yeminli mali müşavirlik (YMM) kurumunun hukuki dayanaklarını, uluslararası denetim sistemleri içindeki yerini ve serbest muhasebeci mali müşavirlik (SMMM) mesleği üzerindeki etkilerini eleştirel bir perspektifle incelemektedir. Özellikle YMM unvanının uluslararası sistemde karşılığının bulunmaması, meslek içi yetki dengesizliği ve kamu otoritesiyle kurduğu ilişki analiz edilmektedir. Çalışmada, YMM sisteminin kamu denetim yapısına entegre edilmesi gerektiği yönünde bir model önerilmektedir.

1. Giriş

Türkiye’de muhasebe mesleği, 3568 sayılı Kanun ile kurumsallaşmış ve iki ayrı statüye ayrılmıştır: serbest muhasebeci mali müşavirlik (SMMM) ve yeminli mali müşavirlik (YMM). Bu ikili yapı, meslek içi iş bölümü gibi görünse de uygulamada yetki, gelir ve statü açısından belirgin bir ayrışma yaratmaktadır.

YMM’lere verilen tasdik yetkisi, onları klasik meslek mensubunun ötesinde, kamu adına hareket eden yarı-denetim otoritesi haline getirmiştir. Ancak bu yapı, hem anayasal eşitlik ilkesi hem de uluslararası meslek standartları açısından tartışmalıdır.

2. YMM Kurumunun Hukuki Dayanağı ve Sınırları

2.1. Anayasal Değerlendirme

Anayasa’nın 48. maddesi çalışma özgürlüğünü güvence altına alırken, 135. maddesi meslek kuruluşlarını kamu kurumu niteliğinde tanımlar. Ancak YMM’lere tanınan ayrıcalıklı tasdik yetkisi, aynı meslek grubuna dahil olan SMMM’ler açısından eşitlik ilkesini zedeleyebilecek bir yapı ortaya çıkarmaktadır.

Bu bağlamda, meslek içi farklılaştırmanın objektif ve ölçülü olması gerekirken, mevcut sistemde bu dengenin tartışmalı olduğu görülmektedir.

2.2. 3568 Sayılı Kanun Çerçevesinde Yetki Ayrımı

3568 sayılı Kanun, YMM’lere “tasdik yetkisi” tanıyarak onları doğrudan kamu maliyesiyle ilişkilendirmiştir. Ancak dikkat çekici olan husus şudur:

Kanunun sistematiği incelendiğinde, mali tabloların hazırlanması, kayıtların tutulması ve vergi beyanlarının oluşturulması gibi temel faaliyetlerin zaten SMMM’ler tarafından yürütüldüğü görülmektedir.

Dolayısıyla YMM’lerin yaptığı işlem, büyük ölçüde aynı veriler üzerinde ikinci bir onay mekanizmasıdır. Bu durum şu soruyu gündeme getirir:
 Eğer işlemin özü SMMM tarafından gerçekleştiriliyorsa, YMM’nin yaptığı işlem neden ayrı bir mesleki tekel haline getirilmiştir?

2.3. Borçlar ve Ceza Hukuku Açısından Sorumluluk

Türk Borçlar Kanunu kapsamında SMMM’ler de YMM’ler de özen borcu altındadır. Türk Ceza Kanunu ise her iki meslek mensubu için de sahte belge, vergi kaçakçılığı gibi suçlar bakımından sorumluluk öngörmektedir.

Bu noktada dikkat çeken husus şudur:
Sorumluluk rejimi büyük ölçüde aynı iken, yetki ve gelir dağılımı farklıdır.

Bu durum, hukukta “eşit sorumluluk – farklı yetki” çelişkisi olarak değerlendirilebilir.

3. Yargı Kararları Işığında YMM

Danıştay kararlarında YMM tasdik işleminin “kamu hizmeti niteliği taşıdığı” vurgulanmaktadır.

Ancak bu yaklaşım şu sorunu doğurur:
Eğer bu faaliyet gerçekten kamu hizmetiyse, neden özel sektör mensupları tarafından ve ücret karşılığı yürütülmektedir?

Yargıtay içtihatlarında ise mali müşavirlerin kusur sorumluluğu genel hükümler çerçevesinde ele alınmakta ve YMM-SMMM ayrımı sorumluluk açısından belirleyici olmamaktadır.

Bu durum, YMM’lerin hukuki statüsünün tam anlamıyla netleşmediğini göstermektedir.

4. Uluslararası Sistemle Karşılaştırma

4.1. IFAC Perspektifi

Uluslararası Muhasebeciler Federasyonu (IFAC), muhasebe ve denetim mesleklerini ayrıcalıklı hiyerarşik yapılar yerine standartlaşmış ve bütünleşik bir meslek sistemi içinde ele almaktadır.

IFAC sisteminde:

  • “Yeminli mali müşavir” benzeri ayrıcalıklı bir unvan bulunmaz
  • Denetim, lisans ve yetkinlik esasına dayanır
  • Meslek mensupları arasında yapay hiyerarşi oluşturulmaz

Bu bağlamda YMM kavramının uluslararası doğrudan bir karşılığı yoktur.

4.2. Avrupa Birliği Uygulamaları

AB’nin 2006/43/EC sayılı Direktifi, bağımsız denetimi düzenlemekte ve bu faaliyetleri belirli standartlara bağlamaktadır.

AB sisteminde:

  • Denetim yetkisi bireysel unvana değil, lisans ve denetim otoritelerine bağlıdır
  • Kamu gözetimi bağımsız kurullar aracılığıyla yürütülür
  • “Tasdik tekeli” şeklinde bir meslek içi ayrıcalık bulunmaz

Dolayısıyla Türkiye’deki YMM modeli, uluslararası sistemden yapısal olarak ayrışmaktadır.

5. YMM Unvanının Ortaya Çıkışının Politik ve Ekonomik Boyutu

Türkiye’de YMM sisteminin ortaya çıkışı, yalnızca teknik bir meslek düzenlemesi değildir. Aynı zamanda:

  • Vergi denetimini yaygınlaştırma
  • Kamu idaresinin yükünü özel sektöre aktarma
  • Belirli bir meslek grubuna ekonomik ayrıcalık sağlama

Gibi amaçlarla ilişkilendirilebilir.

Bu bağlamda YMM sistemi, klasik anlamda bir meslek organizasyonu olmaktan ziyade, yarı kamusal bir gelir transfer mekanizması olarak da değerlendirilebilir.

6. SMMM Açısından Hak Kayıpları ve Yetki Sorunu

Her iki makalede de vurgulandığı üzere, YMM sistemi SMMM’lerin faaliyet alanını sınırlandırmaktadır.

Ancak teknik açıdan bakıldığında:
YMM’nin yaptığı tüm işlemlerin altyapısı zaten SMMM tarafından oluşturulmaktadır.

Bu durumda:

  • SMMM üretir
  • YMM onaylar
  • Ekonomik değer YMM’de yoğunlaşır

Bu yapı, meslek içinde değer üretimi ile gelir dağılımı arasında kopukluk yaratmaktadır.

7. Hukuka Uygunluk Tartışması

YMM sisteminin hukuka uygunluğu şu açılardan tartışılabilir:

7.1. Eşitlik İlkesi

Aynı meslek grubuna dahil bireyler arasında objektif olmayan yetki farkı oluşturulması anayasal eşitlik ilkesine aykırılık iddiasına konu olabilir.

7.2. Ölçülülük İlkesi

Kamu denetimi amacıyla getirilen bir düzenlemenin, meslek içinde ekonomik ayrıcalık yaratacak ölçüde geniş olması ölçülülük ilkesine aykırı olabilir.

7.3. Kamu Hizmeti Niteliği

Eğer faaliyet kamu hizmetiyse, bunun özel kişilere devredilmesi ve ücret karşılığı yapılması ayrı bir hukuki tartışma doğurmaktadır.

8. Reform Önerisi: YMM’nin Kamu Denetim Sistemine Entegrasyonu

Bu çalışma çerçevesinde önerilen model şudur:

8.1. Kurumsal Dönüşüm

YMM sistemi bağımsız bir meslek unvanı olmaktan çıkarılarak:

  • Kamu Gözetimi Kurumu (KGK) benzeri yapılar altında toplanmalıdır

8.2. Tek Meslek Modeli

SMMM ve YMM ayrımı kaldırılmalı, yerine:

  • Kademeli lisans sistemi getirilmelidir

8.3. Maliye Bakanlığı Açısından Faydalar

  • Denetimde standartlaşma
  • Gelir dağılımında adalet
  • Uluslararası uyum
  • Vergi denetiminde etkinlik artışı

9. Sonuç

Türkiye’de YMM sistemi hukuki olarak varlığını sürdürmekle birlikte, uluslararası sistemle uyumsuz, meslek içi eşitliği zedeleyen ve kamu-özel sınırını bulanıklaştıran bir yapı sergilemektedir.

YMM unvanının uluslararası karşılığının bulunmaması, bu sistemin özgün ancak tartışmalı bir model olduğunu göstermektedir.

Bu nedenle, daha dengeli, şeffaf ve uluslararası standartlarla uyumlu bir yapı için YMM sisteminin kamu denetim mekanizması içine entegre edilmesi ve meslek içi ayrımların yeniden düzenlenmesi gerekmektedir.

Mizantax tr Editör

Kaynakça

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982).
3568 sayılı Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu. (1989).
Türk Borçlar Kanunu. (2011).
Türk Ceza Kanunu. (2004).
Uluslararası Muhasebeciler Federasyonu (IFAC). (2020). Uluslararası Denetim Standartları.
Avrupa Birliği. (2006). 2006/43/EC sayılı Direktif.