Gemi söküm ve geri dönüşüm muhasebesi, hurda geminin satın alınıp sökülmesi ve elde edilen metaller ile malzemelerin (mamul/satış) maliyet sürecini kapsar.

Gemi söküm işi, birbiri ardına gelen kesme, sökme ve ayrıştırma evrelerini içerdiği için safha (evre) maliyet yönteminin kullanıldığı üretim süreçlerinden biridir. Bu sistemde her bir işlem aşaması (örneğin; tehlikeli atık bertarafı, demir kesme ve parça satışı) kendi içinde maliyet oluşturulur.

Safhalar (Evreler): Gemi önce tehlikeli maddelerden arındırılır, ardından boyutuna göre parçalara (örneğin; saç, boru, makine) ayrılır. Her safha birbirinden bağımsız maliyet merkezidir.

Maliyet Dağılımı: İşçilik, vinç/kesim gazı gibi enerji giderleri ve genel üretim maliyetleri, ilgili safhalarda işlenen hurda tonajına bölünerek birim maliyetler hesaplanır.

Miktar dengesinin kurulması

Üretime Giren Toplam Miktar= Üretimden Çıkan Toplam Miktar

1.    Dönem başı yarı mamul stoku

2.    Dönem içinde üretimine başlananlar (veya bir önceki safhadan devralınanlar)

3.    ÜRETİME GİREN TOPLAM MİKTAR (1+2)

4.    Dönemde tamamlanıp sonraki safhaya ( veya mamul ambarına) devir olunanlar

5.    Dönem sonu yarı mamul stoku

6.    Fire olarak yitirilen miktar

7.    ÜRETİMDEN ÇIKAN TOPLAM MİKTAR (4+5+6)

Gemi söküm muhasebesinin temel aşamaları ve uygulanması gereken yollar şunlardır:

1. Hurda Gemi Alımı ve İlk Madde ve Malzeme

Satın alınan hurda gemi, ticari bir mal veya ilk madde/malzeme olarak kabul edilir. Gemi bedeline ödenen tutarlar ve limana getirme masrafları (baştankara operasyonları), doğrudan geminin maliyetine eklenir.

Söküm işlemi bir üretim faaliyeti olduğundan, hurda gemi stoku parçalandıkça değerlenir.

2. Söküm Maliyetleri

710 İlk Madde ve Malzeme Giderleri: Gemi sökümünde fiilen kullanılan gaz, kesme tüpleri, elektrotlar.

720 Direkt İşçilik Giderleri: Söküm operasyonunda çalışan söküm ve kesim işçilerinin ücretleri.

730 Genel Üretim Giderleri:

Söküm sahası yıpranma payları

Çevre ve atık bertaraf maliyetleri

İş güvenliği önlemleri ve sağlık giderleri

Tehlikeli atık taşıma ve bertaraf bedelleri

3. Mamul Elde Edilmesi ve Stok Girişi

Üretim dönemi sonunda üretim çıktısı olarak iki farklı grup ortaya çıkar: Üretimi tamamlanmış birimler ve Üretimi tamamlanamamış birimler. Maliyet unsurları bu iki grup tarafından aynı oranda tüketilmedikleri için, formülün paydasındaki üretilen birim sayısı homojen değildir. Eşdeğer ürün: Üretimi tamamlanamamış birimlerin, tamamlanmış birim cinsinden ifade edilmesidir.

Her biri maliyet unsuru için Eşdeğer Ürün Miktarı (EÜM) = Yarı Mamul Miktarı x Tamamlanma Derecesi : Söküm faaliyeti tamamlandığında tek bir varlık olan gemi; kalın demir, ince demir, sac, bakır, sarı ve sökülen kullanılabilir makine/yedek parça olarak türlerine göre ayrılır. Ayrıştırılan bu materyaller 151 Yarı Mamuller ve daha sonra satışa hazır halde 152 Mamuller veya 153 Ticari Mallar hesabına kaydedilir.

Elde edilen hurda demir, genellikle haddehanelere gönderilerek katma değere dönüştürülür.

4. Çevre Koruma ve Atık Bertaraf Maliyetleri

Gemilerde bulunan asbest ve PCB’lerin söküm ve bertaraf işlemleri uluslararası Basel Sözleşmesi ve yerel Gemi Söküm Yönetmelikleri kapsamında Tehlikeli Madde Envanter Raporu doğrultusunda, uzman ekipler tarafından gerçekleştirilir.

1. Asbestin Sökümü ve Bertarafı

Gemilerde yalıtım malzemeleri ve yangın kapakları gibi alanlarda yaygın olarak bulunan asbestin bertarafı:

Tespiti ve İzolasyon: Bakanlık onaylı laboratuvarlar tarafından alınan numuneler analiz edilir. Asbestli alanlar karantina altına alınır ve özel söküm/havalandırma ekipmanları sahaya getirilir.

Söküm: Asbest Söküm Uzmanları eşliğinde, liflerin havaya karışmasını önlemek için malzemeler özel tekniklerle ıslatılarak sökülür.

Paketleme ve Bertaraf: Sökülen asbestli malzemeler sızdırmaz ve kalın özel atık torbalarına yerleştirilerek etiketlenir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş lisanslı atık taşıma firmaları ile Tehlikeli Atık Düzenli Depolama Tesislerine gönderilir.

2. PCB Bertarafı

Genellikle boyalarda, contalarda, elektrik kablolarında ve transformatör sıvılarında bulunan PCB’lerin bertarafı:

Envanter ve Ayrıştırma: Söküm öncesi PCB içeren donanımlar belirlenir. Sıvı veya katı formdaki PCB’ler, deniz ve toprakla temas etmeyecek şekilde diğer ekipmanlardan izole edilir.

Sızıntı Önlemi: Sıvı atık içeren parçalar, kıyı çizgisinden en az 10 metre içeride tutularak sökülür.

Bertaraf Yöntemi: PCB atıkları sıradan hurda veya çöpe karıştırılamaz. Atıklar, lisanslı atık işleme tesislerine taşınarak kontrollü yakma veya özel kimyasal arındırma işlemlerinden geçirilir.

5. Hurda Satışı ve KDV İstisnası Uygulaması

KDV Kanunu’nun 17/4-g maddesi uyarınca; metal, plastik, lastik, kauçuk, kağıt, cam hurda ve atıklarının teslimi Katma Değer Vergisi’nden (KDV) tam olarak istisnadır.

İstisnanın detayları, kapsamı ve belge düzeni şu şekildedir:

Kapsama Giren Hurda ve Atık Türleri

Metal hurdaları (demir, çelik, bakır, alüminyum vb. her türlü metal atığı)

Hurda plastik, lastik ve kauçuklar

Kırpıntı ve atık konumundaki kağıt ve mukavvalar

Hurda camlar ve hazır giyim kırpıntıları

İstisna Uygulaması ve Şartlar

İstisnanın Geçerliliği: Teslim edilen malzemenin doğrudan veya işlenerek “hurda” vasfını koruyor olması gerekir. Yeniden imalat sürecinde kullanılacak onarılmış mamuller bu istisnaya girmez.

Fatura Düzeni: Bu işlemler için kesilen faturalarda KDV hesaplanmaz. Faturada KDV yerine KDVK Madde 17/4-g referans gösterilir.

Yüklenilen KDV Durumu: Kısmi istisna kapsamında olan hurda satışları nedeniyle malın alımında veya üretiminde yüklenilen (önceden ödenmiş olan) KDV tutarlarının indirimi ile ilgili özel kurallar mevcuttur.

Vergi İstisnasından Vazgeçme (İsteğe Bağlı)

İstisna zorunlu olmakla birlikte, Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 18. maddesi gereğince dilerseniz vergi dairesine başvurarak bu istisnadan vazgeçmek mümkündür. Bu durumda yaptığınız hurda teslimleri genel oranda (veya tabi olduğu oranda) KDV’ye tabi tutulur.

6. Gemi söküm faaliyetlerinde Tekdüzen Hesap Planı

Gemi söküm faaliyetlerinde Tekdüzen Hesap Planı (TDHP) yapısı kullanılır. Özellik durum gösteren hesaplar şunlardır.

DÖNEN VARLIKLAR

150 İlk Madde ve Malzeme: Oksijen, asetilen, kesici uçlar, iş güvenliği ekipmanları, yağ ve filtreler.

153 Ticari Mallar: Söküm amacıyla satın alınan ekonomik ömrünü tamamlamış gemiler.

157 Diğer Stoklar: Sökümden çıkan satılmaya hazır yedek makine ve teçhizatlar.

152 Mamuller: İşlenip satışa hazır hale getirilen hurda metaller.

DURAN VARLIKLAR

253 Tesis, Makine ve Cihazlar: Vinçler, oksijen manifold sistemleri, jeneratörler, kesme makineleri.

254 Taşıtlar: Forkliftler, şirket araçları.

258 Yapılmakta Olan Yatırımlar: Söküm alanına/tersaneye yapılan yatırımlar.

MALİYET HESAPLARI (7/A Seçeneği)

710 İlk Madde ve Malzeme Giderleri: Gemi sökümünde fiilen kullanılan gaz, kesme tüpleri, elektrotlar.

720 Direkt İşçilik Giderleri: Söküm operasyonunda çalışan söküm ve kesim işçilerinin ücretleri.

730 Genel Üretim Giderleri:

Söküm sahası Aşıma payları

Çevre ve atık bertaraf maliyetleri

İş güvenliği önlemleri ve sağlık giderleri

Tehlikeli atık taşıma ve bertaraf bedelleri

YARI MANÜLLER

Hurda gemi sökümünde 151 Yarı Mamuller Hesabı, söküm sürecindeki parçalara (kesilmiş bloklar, işlenen metal levhalar) harcanan direkt işçilik, kesme gazı ve genel üretim giderlerinin izlendiği, üretimi henüz tam tamamlanmamış kalemlerin maliyet merkezidir. Süreç şu şekilde işler:

1. Hesabın Amacı ve İşleyişi

Söküm sahasına getirilen hurda gemi ilk aşamada 150 İlk Madde ve Malzeme Hesabına alınır. Söküm işlemi başladıkça ve parçalar bölündükçe giderler bu hesaba aktarılır:

· Borçlandırma: Sökümde kullanılan oksijen/LPG gibi gazlar, kesme/vinç işçilikleri ve ilgili üretim giderleri dönemsel olarak bu hesabın borcuna yazılır.

· Alacaklandırma: Kesme ve ayırma işlemleri bitip satılabilir/stoklanabilir veya eritilebilir nihai hurda metale (örnek. DKP, sac, profil) ya da satışa hazır ikinci el malzemelere (makine, pervane, telsiz vb.) dönüştüğünde bu hesabın alacağına karşılık ilgili stok hesaplarına aktarılır.

YMM/BD HASAN SANCAK